گفت و گو با روزبه بمانی، ترانه سرای آلبوم « بی خوابی »
این روزها همه ترانه می‌گویند!

موسیقی ما- نگار حسینی: گفت‌وگوی زیر با «روزبه بمانی»؛ ترانه‌سرا انجام شده است. او یکی از ترانه‌سرایان جوان و پرکار این حوزه است و وقتی پای بحث و صحبت از جریان ترانه‌سرایی این روز و روزگار پیش می‌آید، کاملا مسلط و آگاه به سوالات و پرسش‌ها پاسخ می‌گوید. از او در این گفت‌وگو درباره وضعیت ترانه‌سرایی حال حاضر پرسیدیم و همین طور بحث‌ها و انتقادهایی که درباره ترانه‌های این ترانه‌سرا مطرح می‌شود.

یكی از انتقادهایی كه به تو می‌شود تاكید بیش از اندازه‌ات روی استفاده از برخی كلمات در ترانه‌هایت است كلماتی مانند بیراهه‌ها، بن‌بست، حس و تردید... كه شاید در بعضی از جاها به امضادار شدن كارت كمك كند اما در بعضی از جاهای دیگر حس تكراری بودن را به مخاطب منتقل می‌كند؟
یك‌سری كلماتی هستند كه در دایره‌لغات ما به ازای دیگه‌ای برایش نداریم شما تصور كنید مثلا من در مورد كلمه‌ای «حس» هیچ مترادف دیگه‌ای كه دقیقا همان احساس من را به مخاطب ارائه كند را پیدا نمی‌كم از طرفی من در كارها دیدگاه و ایدئولوژی احساس خودم را دارم و طبق همان هم است كه ترانه می‌سرایم و طبیعی است كه در استفاده از یك سری كلمات اصرار دارم اما من همیشه سعی كردم كه محتاط‌تر از این كلمات استفاده كنم.
بالاخره هر كسی لحن خودش را دارد و ممكن است مصرعی از شعر من با مصرع دیگر خودم شبیه شود و شباهت برای من هم به وجود آمده باشد. ما از دیر باز یك سری كلمات را داشتیم كه ترانه‌سرایان با آنها بازی می‌كردند و ترانه‌های جدیدی را می‌سرودند و این مسئله تكرار هم اجتناب‌ناپذیر است باید به كاركرد كلمه در جایی ‌كه ازش استفاده می‌شود نگاه ‌كرد.

فكر نمی‌كنید كه دیگر وقت آن رسیده كه ما در ترانه‌سرایی به سمت فضاهای جدیدی برویم و كلمات و فضاهای جدید را تجربه كنیم؟
با چه كسانی تجربه كنیم. ببینید ترانه گفتن هنر مستقلی نیست كه یك ترانه‌سرا به تنهایی بتواند از پس آن بربیاید. شما تصور كنید من یك كار جدید در یك فضای بسیار جدید و ناب با یك‌سری از واژه‌هایی كه تا به حال از آن استفاده نكردم بسرایم حالا چه كسی است كه دلش بخواهد یا حتی جرأت ریسك آن را داشته باشد كه بسازد و چه كسی پیدا می‌شود كه آن را بخواند. دفتر من پر است از كارهایی كه در فضاهای بكر سروده شده‌اند اما تا به امروز هنوز دست نخورده مانده‌اند و كسی حتی سراغش را هم نگرفته است. قبول كنید كه دامنه موسیقی ما چندان گسترده نیست و تنوع موسیقی آنچنانی نداریم فضاهایی مانند راك و جاز كه بتوان در آن به خلاقیت دست زد مدت‌هاست كه ما عادت كرده‌ایم كه با یك زبان خاص و در یك استایل تعریف شده و ملودی از پیش تعیین شده ترانه بگوییم، هیچ‌كس از تو یك كار متفاوت جدید نمی‌خواهد هر كسی سراغ من می‌آید می‌گوید روز‌به من كاری شبیه به فلان كارت می‌خواهم من هم می‌گویم آن كار كه ساخته شده و مخاطب خودش را هم پیدا كرده چه نیازی هست كه ما دوباره سراغ آن فضا برویم.

می‌خواهی بگویی نوع نگاه و توقع آهنگساز و خواننده‌ها از ترانه‌سرایان به‌گونه‌ای است كه باعث می‌شود آنها رغبت نداشته باشند كه به سمت فضاهای جدید بروند؟ و همین مسئله باعث شبیه شدن كارها به یكدیگر و از بین رفتن خلاقیت و حتی انگیزه به وجود آوردن آن می‌شود.
همین‌طور است، همان‌طور كه در بالا گفتم ترانه‌سرایی هنر مستقلی نیست كه ما از آن یك تنه انتظار به‌وجود آوردن یك شاهكار داشته باشیم، كار ما هرچقدر هم كه خوب باشد اما اگر خوانده نشود به چشم نمی‌آید. متاسفانه این روزها جریان كپی‌برداری از كارهای یكدیگر و حتی خود طرف به یك معضل تبدیل شده است.
ترانه مادر سال‌های قبل به شدت دچار تكرار و روزمرگی شده بود و همین مسئله باعث شد كه ترانه‌سرایان به سمت ترانه‌های واسوخت بروند؟ فكر می‌كنید این روزمرگی كه‌بار دیگر به سراغ ترانه ما آمده جریان دیگری را هم در پی خواهد داشت. وقوع چنین جریان‌هایی در دوران گذار به‌طور قطع پایدار نیست.
این جریان كه شما توضیح دادید سالیان قبل حتی ادبیات كلاسیك ما هم آن را تجربه كرد و به سمت فضای واسوخت رفت اما بعد از مدتی سیر طبیعی خود را در پیش گرفت و به مداری كه از آن خارج شده بود بازگشت. این اتفاق در مورد ترانه هم افتاد، شما ببینید ما نزدیك 20 سال از خط موسیقی دور افتاده‌ بودیم و زمانی كه دوباره به آن پرداختیم طبیعی بود كه بسیاری می‌خواستند به سمت فضاهای تجربه نشده بروند و از این رو ترانه واسوخت به یك اپیدمی تبدیل شد. البته این روزها به شدت تب این گونه ترانه گفتن‌ها فروكش كرده است و مطمئن باشید در چنین شرایطی باز هم باید منتظر یك جریان جدید باشیم.

موسیقی دهه پنجاهی ما به شدت كلام‌محور بود و همین مسئله باعث می‌شد كه مردم ما ترانه‌هایی كه گوش می‌كردند نوستالژی داشته باشند اتفاقی كه این روزها دیگر راجع به كمتر قطعه‌ای می‌افتد چراكه ترانه‌های ما به شدت مصرفی شده‌اند؟
سنجیدن این دو دوره با همدیگر كار اشتباهی است چراكه خاستگاه موسیقی ما و مخاطب ما آن خاستگاه موسیقی دهه پنجاهی نیست ضمن اینكه ما در همان دهه پنجاه هم موسیقی مصرفی داشتیم اما همه جریان موسیقی ما را تشكیل نمی‌داد، به هر تقدیر آن، نسلی بود كه به فكر و تفكر اهمیت می‌داد پس در هنر دنبال منطق خودش بود یادمان نرود كه جریان‌های فكری و اعتقادی آن نسل منجر به انقلاب شد اما امروز توقع جدی نیست و به همین دلیل است كه موسیقی تبدیل به یك كالای تمام مصرفی می‌شود نه یک آن بسته فكری كه می‌تواند سطح نگرش یك جامعه را ارتقا دهد.

یكی از انتقادهایی كه به ترانه‌سرایان می‌شود این است كه كارهای فاخر و ارزشی می‌گویند اما كارشان آن طور كه باید شنیده نمی‌شود و ترانه‌سرایانی كه ترانه‌های روزمره و البته مصرفی می‌گویند كه هیچ ارزش ادبی ندارد كارهایشان بیشتر شنیده می‌شود به نظر می‌رسد بالانس كردن این دو قضیه برای ترانه‌سرایان ما سخت است یعنی اینكه یك كار ارزشی مردم‌پسند بگویند؟
اصولا ساده‌نگاری كار بسیار دشواری است و برعكس اسمش، سرودنش اصلا راحت نیست ما در ادبیات كلاسیك معاصرمان كم نداشتیم افرادی مانند سعدی و مولانا كه كارهایشان. در ظاهر ساده و بسیار قابل فهم بود و عوام به‌راحتی با آن ارتباط برقرار می‌كردند اما زمانی كه درگیرش می‌شدی متوجه می‌شدی كه این شعر پر از معنا و مفهوم است. من خودم اصلا از ترانه‌هایی خوشم نمی‌آید كه ترانه‌سرای آن برای بیان احساسش به معنای پیچیده دور از فهم رجوع می‌كند و آنقدر پیچ و تابش می‌دهد كه مخاطب به هیچ‌وجه نمی‌تواند با آن احساس همذات‌پنداری كند. چون آن قدر درگیر قالب و تركیب‌سازی‌ها و بازی‌های زبانی می‌شود كه از مفهوم و برقراری ارتباط با مخاطب غافل می‌ماند ما باید بدانیم ترانه هنری عام است و ترانه‌ای كه می‌نویسیم باید برای عامه مردم قابل فهم باشد شما به ترانه «ما به هم محتاجیم» نگاه كنید.
این ترانه هیچ چیز ندارد و همه چیز دارد در اوج سادگی به بهترین شكل ممكن با مخاطبش ارتباط برقرار كرده است. نوشتن چنین ترانه‌ای به یك ترانه‌سرای واقعی احتیاج دارد. ترانه‌هایی از این دست با آنكه در ظاهر ساده به نظر می‌رسند اما سلیقه مخاطب را یك پله بالاتر می‌برند.

یكی دیگر از انتقادهایی كه به تو می‌شود این است كه روزبه بمانی ترانه‌هایش روی كاغذ قشنگ است و زمانی كه روی آهنگ می‌نشیند آن تاثیر لازم را ندارد و ترانه‌‌های او بیشتر شبیه شعر است؟
من نمی‌دانم از این انتقاد باید خوشحال باشم یا ناراحت چون این انتقاد بیشتر شبیه تعریف كردن از من است البته به طور ناخواسته!! وقتی كار روی كاغذ روی مخاطب تاثیری می‌گذارد اما وقتی كار اجرا می‌شود آن تاثیر لازم را ندارد این انتقاد دیگر شامل من نمی‌شود بلكه به آهنگساز و خوانند باز می‌گردد كه نتوانستند حق مطلب را ادا كنند و خودشان را در حد ترانه بالا بكشند بضاعت ترانه در حال حاضر به مراتب بالاتر از موسیقی است و در بیشتر موارد حق ترانه‌ها ادا نمی‌شود شما به موسیقی دهه پنجاهی كشور نگاهی بیندازید در آن دوران ترانه و موسیقی با یكدیگر برابر بودند و اگر هم سنگینی احساس می‌شد كفه ترازو به سمت موسیقی بود و یك جاهایی این آهنگساز خواننده بود كه ترانه را بالا می‌كشید اما در حال حاضر جور همه این موارد را انگار باید ترانه‌ بكشد.

پس به‌نظرت ضعف آهنگسازان ما باعث شده است كه ترانه‌ها آن‌ طور كه باید شنیده نشوند؟
این یكی از عوامل است چون آهنگسازهای ما عادت كرده‌اند كه روی كلام‌هایی با مضامین مشخص و بعضا تكراری ملودی بگذارند. ضمن اینكه ملودی گذاشتن روی كلام با فضاهای جدید شاید به تخصص و جسارت بیشتر احتیاج داشته باشد كه این در بین بسیاری از آهنگسازان ما دیده نمی‌شود.

قبول ولی باید این را هم بپذیریم كه مخاطب حال حاضر هم دیگر كم حوصله شده است و به دنبال ترانه‌ای است كه احساس لحظه‌ای‌اش را بیان می‌كند.
یكی از شاخص‌های ترانه این است كه بتوان با آن احساس همذات‌پنداری كرد ما باید این مسئله را بپذیریم كه ما همیشه یا این سر بام هستیم یا آن سر بام... یا آنقدر به مفهوم نگاه می‌كنیم كه سادگی را از دست می‌دهیم یا بالعكس.

در سال‌های اخیر ما كاری را نداشتیم كه هم پرمعنا و مفهوم باشد هم هیت شده باشد؟ این نشان می‌دهد كه ترانه‌سرایان نتوانسته خودشان را با جو بازار و سلیقه مخاطب همراه كنند؟
با حرف‌هایتان موافق نیستم اگر منظورتان از هیت شدن كارهای اینترنتی است كه باید بگویم اكثر این كارها به خاطر ریتمیك بودن‌شان ملودی‌محور است و ترانه تاثیر چندانی روی آن كار ندارد به همین خاطر ما نمی‌توانیم از یك كار ریتمیك كه صرفا برای تخلیه انرژی ساخته شده است انتظار یك كلام خوب و ارزشمند را داشته باشیم در این گونه همین كه خط قرمزها و ارزش‌ها را حفظ كنیم كافی است چراكه مخاطب در اینگونه كارها اصلا درگیر ترانه نمی‌شود چون همه چیز تحت تاثیر ملودی است ولی در طول همین سال‌ها كارهای زیادی هم داشتیم که معنا و مفهوم خوبی داشتند و بسیار هم در جامعه شنیده شدند مثلا در برخی از ترانه‌های خودم مانند پیله‌های پرواز از علی لهراسبی یا ماه‌عسل محسن یگانه و شب شیشه‌ای...
این قطعات ترانه‌های ساده‌ای نداشتند و پر از معنا و مفهوم بودند اما چون همه عوامل كارشان را به‌خوبی انجام دادند از آهنگساز گرفته تا خواننده... این كار به‌خوبی و در سطح وسیعی شنیده شد.

با وجود موسیقی اینترنتی به نظر می‌رسد كه ترانه‌سرایی كار راحتی است و هر كس می‌تواند ترانه‌ساز شود؟!
بله این روزها در مملكت ما هر كسی می‌تواند ترانه‌سرا باشد مگر اینكه خلافش ثابت شود برای تایید حرف من هم سری به سایت‌های موسیقی بزنید. در موسیقی اینترنتی چون درآمدی وجود ندارد پس باید تا آن جایی كه امكان دارد هزینه‌ها را كاهش داد بنابراین اكثر بچه‌های گروه اعم از خواننده و آهنگساز خودشان تصمیم به ترانه گفتن می‌گیرند به همین خاطر است كه ما جز موارد خاص ترانه‌ای با كیفیت نمی‌شنویم اما خب جاذبه این كارها برای مردم به خاطر عبور سرایندگانشان از خط قرمز و صراحتی است كه در بیان احساسات وجود دارد مسئله‌ای كه در موسیقی مجاز ما وجود ندارد نكته دوم این است كه كارها به شدت به روز هستند یعنی از تولید تا توزیع‌شان فاصله چند ساعته است و احتیاجی نیست كه مدت‌ها برای گرفتن مجوز در انتظار بمانند.

از آخرین كارهای تو می‌توان به بی‌خوابی اشاره كرد بی‌خوابی در مجموع یك آلبوم كلام‌محور بود و تاثیر ترانه در آن از موسیقی بیشتر بود؟
... سرودن پنج قطعه در بی‌خوابی برعهده من بود و همین مسئله باعث می‌شد كه من بتوانم خط فكری كه دارم به‌راحتی به نمایش بگذارم انصافا سعید هم از پس خواندن آن به‌خوبی برآمد از طرفی من در این آلبوم با دوستان آهنگسازم بهروز و مهدی همكاری كردم و رابطه نزدیك دوستی و احساسات مشابه و سابقه‌كاری‌مان باعث شد كه همدیگر را به‌خوبی بفهمیم و به كمك هم یك اثر را روانه بازار كنیم كه فكر می‌كنم نتیجه‌اش هم چندان بد نبود و ما از آن نمره قبولی گرفتیم.

منبع : کارگزاران

به روز شده در : شنبه 9 آذر 1387 - 16:58