پرونده یوسف اسلام
مردی برای تمام فصول

جواد رهبر:

برای جوانانی که از تب رویدادهای التهاب آور دهه های شصت و هفتاد میلادی می سوختند، کت استیونس حکم مُسکنی شیرین داشت. کت، با آن ظاهر محجوب و صدای گرم و دوست داشتنی اش، برای آنها از صلح و دوستی، از عشقی پاک و معصوم و از انسان شدن می خواند. با وجود اینکه ترانه های استیونس در مقایسه با ترانه های گروه ها و خوانندگان دیگر آن روزگار تفاوت هایی اساسی داشت اما وقتی کت خبر مسلمان شدنش را اعلام کرد، همه شگفت زده شدند و تصور کردند که خیلی زود پس از آنکه سروصدای این قضیه بخوابد، دیگر از استیونس (که حالا نامش را به یوسف اسلام تغییر داده بود) خبری نخواهد شد و او در گوشه ای آرام به زندگی اش ادامه خواهد داد. اما یوسف، همان طور که در عالم موسیقی به اوج رسیده بود، این بار هم با تلاش های شبانه روزی اش وضعیت انجام امور خیریه در کشورش را سروسامان داد و بعد هم سازش را دست گرفت تا دوباره بنوازد و بخواند؛ فرقش فقط در این بود که این بار یوسف برای آموزش تعالیم اسلام و کلام خدا به مردم جهان، و به ویژه به خردسالان و کودکان، به سمت موسیقی رفت و کمی بعد هم کار ساخت و ضبط ترانه هایی مذهبی، که ترکیبی از موسیقی قدیمی روزهای دورش و موسیقی اسلامی بود، را آغاز کرد. به راستی هم که هیچ تفاوتی در کار نیست؛ اینکه کت استیونس ترانه «قطار صلح» را بخواند یا یوسف اسلام، مهم این است که هر دو، که بی شک یکی هستند، در دو برهه زمانی متفاوت سرود صلح سر می دهند.



*****

به گمانم روشنایی می بینم

از همان زمانی که کت استیونس خبر مسلمان شدنش را اعلام کرد، رسانه های غربی به هر طریقی که ممکن بود قصد داشتند ماجرا را کج و معوج پوشش بدهند یا آن را تحولی زودگذر و موقتی تفسیر کنند. اما یوسف اسلام، همان طور که در زمان خوانندگی اش بی حاشیه بود، در زمان فعالیت های اسلامی و خیریه اش هم راه خود را رفت و تا جایی که امانش می دادند از حاشیه فاصله می گرفت. اما جالب ترین نکته ای که رسانه ها در مصاحبه هایشان تلویحا از او طلب می کردند این بود که او یکی از دو دوره زندگی اش را برگزیند و طبیعتا او باید دوران خوانندگی اش را انکار می کرد اما اسلام، با همان آرامش همیشگی اش، اعلام کرد که شاید بعضی از ترانه هایی که پیش از این خوانده سنخیت چندانی با عقاید امروزی اش نداشته باشد اما از کارهایی که در گذشته انجام داده به هیچ وجه پشیمان نیست و تمامی آثارش را هم دوست دارد چون آن دوره هم بخشی از راهی بوده که نهایت به مسلمان شدنش ختم شده است. گواه چنین نگرش حقیقت طلبانه و حکیمانه ای هم وب سایت رسمی اش (www.yusufislam.com) است که همین چند هفته پیش با شکل و شمایل جدیدی به روز شد و اگر سری به آن بزنید، متوجه خواهید شد که چقدر با افتخار فهرست آلبوم های موسیقی اش را در کنار فعالیت های خیریه اش قرار داده است.

راستش را بخواهید چنین تحول عظیمی در زندگی استیونس خیلی هم تعجب برانگیز نیست چون او در دوران خوانندگی اش، از نور و روشنایی دل، صلح، عشق، دوستی، کودکان و خودشناسی می خواند و مگر غیر از این است که هر کس که خود را بشناسد، خدای خود را هم خواهد شناخت. استیونس گشت و گشت و سرانجام راه را پیدا کرد. این روزها هم یوسف اسلام آن چیزهایی را که روزگاری به نام کت استیونس در قالب ترانه هایش ارائه می کرد، در دنیای پرتلاطم غرب به حقیقت تبدیل می کند. مرزی بین استیونس و اسلام نمی توان قائل شد و این همان اشتباهی بود که رسانه های غربی – صد البته برای به حاشیه کشاندن هنرمند ما – مرتکب شدند اما استیونس/اسلام مومن تر از آن حرف ها بود که در دام آنها بیفتد.

در مسیر اکتشاف

کافی است کمی دقیق تر به ترانه هایش گوش کنیم؛ آن وقت از لابِلای شعرهایی که برای آهنگهایش تنظیم کرده می توان فهمید که استیونس در جست و جوی معنویت و راهی برای وصال به خداست و پی می بریم که او با اطمینان قلبی خاص خودش تمام تلاشش را معطوف به کشف چیزی کرده تا به آن چنگ بزند. البته در همان دوره پرآشوب دهه هفتاد هم آنهایی که جنس شناس بودند، ترانه های استیونس را درک و به نحو احسن هم از آنها استفاده کردند و بهترین شاهدی هم که می شود برای چنین ادعایی رو کرد این است که کارگردانی مستقل مثل هال اَشبی امریکایی، استیونس را به کشورش دعوت کرد تا حاشیه صوتی فیلم «هارولد و ماد» (1973)، همان اثر عمیق و پررمزورازش که مملو از رگه های دست اول کمدی سیاه است، را به ترانه های خواننده جوان انگلیسی مزین کند و اگر دیده باشیدش حتما می دانید که صدا و موسیقی استیونس در فیلم معجزه می کند و نتیجه این همکاری به یاد ماندنی هم بی شک آلبومی از بهترین ترانه های کت استیونس از آب درآمده است.

کت بر روی صندلی نشسته و گیتارش را دستش گرفته. به آهستگی می گوید می خواهد ترانه «دنیای بی رحم» را بخواند. به آرامی شروع به نواختن می کند، چشمانش را برهم می گذارد و می خواند: "حالا که همه چیزم را به پای تو ریخته ام/ می گویی که می خواهی زندگی تازه ای شروع کنی..." همین است و بس. در بیشتر اجراهایی که از کت استیونس دیده ایم همین طور محجوب و باوقار نشسته است و ترانه اش را می خواند و سوای مو و ریش بلندش، که خاصیت آن دوره بودند، حتی طرز اجرای زنده اش هم با هم عصرانش تفاوتی اساسی دارد. اما استیونس شیفته تفاوت هایش نبود و راه خودش را می رفت و با کمی دقت در پرونده هنری اش متوجه می شویم که با خواننده ای معمولی طرف نیستیم که صرفا حرف از معنویات بزند تا در دهه هایی که جنگ و بی اعتمادی بیداد می کرد، بتواند در حرفه اش دست آویزی برای خود جور کند. در برخورد با ترانه هایش احساس می کنیم حرف دل ما را می زند؛ از خود ماست، جنس روحش مثل ما شرقی هاست تا جایی که وقتی «با گل های حیاط خلوت خانه اش حرف می زند» می فهمیم چقدر هم احساساتی است. استیونس حتی وقتی که در ترانه هایش پند و اندرز می دهد (مسئله ای که تا آن حد واضح است که می شود برخی از ترانه هایش را نمونه های درخشانی از ترانه های تعلیمی به عنوان زیرمجموعه ای از شعر تعلیمی دانست)، آن قدر شیرین و با وقار و متانت این کار را انجام می دهد که کلامش مثل پندِ پیری خردمند و دوست داشتنی، به دل شنونده می نشیند. به چشم ما، استیونس با تکیه بر تمامی عواملی که برشمردیم در دنیای موسیقی به همه چیز رسید اما چیزهایی هم هست که ما متوجه اشان نیستیم و او در گفت و گوهایش از آنها پرده برداشته است. استیونس در مصاحبه هایش گفته که سوره یوسف در قرآن مجید یک مرتبه روح و روانش تسخیر کرده و راز این شیفتگی در این بوده که او مثل حضرت یوسف، که به عنوان برده فروخته شد، خود را برده ای در دنیای موسیقی می دیده که فقط خرید و فروش می شده است. دنیای حرفه ای موسیقی از ارضای روح و روان استیونس عاجز بود و برای همین در جست و جوی آرمانی آرامش بخش و ابدی آرام و قرار نداشت. کت استیونس راه را یافت و یوسف اسلام شد.

اگر می خواهی بخوانی، بخوان!

از اوایل دهه نود یوسف اسلام توانایی هایش در حوزه موسیقی را برای ترویج اسلام به کار گرفت و در اواخر همین دهه بود که با گروه ریحان در ساخت ترانه ای برای آلبوم «خدا نور است»، که شامل سرودهایی مذهبی بود، همکاری کرد. یوسف با خوانندگان مسلمانی مثل داوود وارنزبی علی (از کانادا) هم همکاری کرده. همین چند سال پیش هم، وقتی پسرش گیتاری به خانه آورد، یوسف دوباره ساز به دست گرفت و زد و ترانه هایی به زبان انگلیسی ساخت و در مارس 2006 در آلبومی به نام «آن فنجان دیگر» (An Other Cup) به بازار داد. خودش می گوید که می شود تمامی اجزای حرام موسیقی را از کارش حذف کند و با موسیقی ئی سالم و حلال اعتقادات مذهبی اش را ترویج بدهد. حتی به قول خودش هم نام این آلبوم آخری به فرهنگ قهوه خانه نشینی، که سنتی برگرفته از کشورهای اسلامی است، مربوط می شود و تفاوت های دو مرحله مختلف زندگی اش را آشکار می کند. همین بود که وقتی خبرنگار نیویورک تایمز در مورد این آلبوم از او پرسید و طبق معمول دل خوشی از حرف های اسلامی یوسف نداشت، یوسف با زبان بی زبانی گفت که ما نباید خیلی هم به خودمان بنازیم چون هرچه باشد زمانی که ما در قرون وسطی به سر می بریم، تمدن اسلامی در اوج شکوفایی خود بود. سر همین چیزهاست که دلم می خواهد او را مردی برای تمام فصول بنامم.